કળશ ૪

વિશ્રામ ૧૫

પૂર્વછાયો

ભૂપ અભેસિંહ સાંભળો, ચારુ1 કથા ધરીને ચિત્ત;

ઐશ્વર્ય આત્માનંદનું, સંભળાવું સ્નેહ સહિત. ૧

ચોપાઇ

ગામ મેખાટીંબી મોઝાર, આત્માનંદ રહે કરી પ્યાર;

થયા આહિર શિષ્ય અનેક, રહે આજ્ઞા વિષે ધરી ટેક. ૨

ગામ ધ્રાફા વિષે એક કાળે, કર્યો મેળો મોટા પંથવાળે;2

લખી કંકોતરી ગામોગામ, તેમાં આહિર તેડ્યા તમામ. ૩

વળી એમ લખ્યું તેહમાંય, સગા સ્નેહીને લાવજો ત્યાંય;

ત્યારે આહિરોયે મળી આવી, આત્માનંદને વાત સુણાવી. ૪

સ્નેહી સહિત તેડાવ્યા છે અમને, સાચા સ્નેહી તો ગણિયે તમને;

તમે આવશો સહિત સમાજ, મેળે તો જ જશું અમે આજ. ૫

ગુરુજી કહે આવશું અમે, જવા તત્પર થાઓજી તમે;

સુણી આહિર સર્વ સિધાવ્યા, આત્માનંદજીને સાથે લાવ્યા. ૬

વાલબાઈ અને હરબાઈ, મેળો જોવા ચાલ્યાં હરખાઈ;

મુક્તાનંદ અને જુક્તાનંદ, બેયને કહે આત્માનંદ. ૭

મતવાદી જગતમાં જેહ, કરે છે દ્વેષ આપણો એહ;

મેળામાં જાશું આપણે જ્યારે, અતિ કરશે અવિદ્યા3 તે ત્યારે. ૮

માટે આપણે વેશ છુપાવો, સારો ક્ષત્રિનો વેશ બનાવો;

કોઈ ઓળખે નહિ એમ કરવું, પછી આહિર સાથે વિચરવું. ૯

એવાં વચન કહી મરમાળાં, પે’ર્યાં ધોતિયાં લાંબાં પનાળાં;

રુડી રેશમની કોર રાજે, અંગે અંગરખાં મોટાં છાજે. ૧૦

જામનગરનાં જરિયાનવાળાં, માથે ધોતિયાં બાંધ્યાં રુપાળાં;

ઢાલો તલવારો પણ ધરી લીધિ, ધારી બરછિયો પણ ભલી વીધિ. ૧૧

જુગતાનંદ ને મુક્તાનંદ, આતમાનંદ સ્વામી સ્વછંદ;

થયા ઘોડલે તે અસવાર, મળી ચાલ્યા આહિર મોઝાર. ૧૨

આવ્યા એવી રીતે ધ્રાફા ગામ, દીઠી મંડળિયો ઠામેઠામ;

ખડતાળ મૃદંગ બજાવે, નરનારી મળીને ત્યાં ગાવે. ૧૩

કોઈ તો સખી થઈને નાચે, નરનારિયો નિર્ખીને રાચે;

કોઈ તો એકતારો બજાવે, સ્વર ઉંચેથી સાવળ્યો4 ગાવે. ૧૪

જનમાં જન્મ સાહેબ લેશે, બાવો કાંકરિયે દેરા દેશે;

એવી વાત ભવિષ્યની ગાય, તેનો મર્મ નહીં સમઝાય. ૧૫

ગામ પાદર તંબુ છે તાણ્યા, મળ્યા લોક હજારો અજાણ્યા;

કોઈ પાઠ પૂજા આદરે છે, કોઈ તો જ્યોત પ્રગટ કરે છે. ૧૬

એક પંગતે બેસીને ખાય, જાતિભેદ જુદો ન જણાય;

નર નારીની ભીડ ભરાય, કૈંકનાં અંગ તો કચરાય. ૧૭

અડકે પરપુરુષનાં અંગ, તેથી થાય પતિવ્રત ભંગ;

દિસે બાવાના ક્યાંઈ અખાડા, ગાંજા ભાંગ્યના ઊડે ધુમાડા. ૧૮

તેના જેવા તે તો ભળી જાય, ધર્મવાળાથી તો ન ભળાય;

સ્વામી ઉતર્યા જોઈ એકાંત, પડી તે થકી લોકોને ભ્રાંત. ૧૯

કહે કોઈ આવ્યો બ્રહ્મી બાવો,5 નોય તેહ વિના ધર્મ આવો;

બોલી ચાલી અને રીત ભાત, બ્રહ્મી બાવાની છે સાક્ષાત. ૨૦

ગાંજો ભાંગ્ય કશું નથી પીતા, રહે નારીના તન થકી બીતા;

આખા વિશ્વ વિષે એવો કોય, બ્રહ્મી બાવા વિના નવ હોય. ૨૧

માટે કાંઈ ઉપાય કરાવો, એને આંહિથી કાઢી મુકાવો;

નાખશે ભૂરકી એ જરૂર, કૈંકને કરશે ગાંડાતૂર. ૨૨

ઉપજાતિવૃત્ત (અસંતમાં સંત છાના ન રહે તે વિષે)

જો હંસ બેઠા બગમધ્ય હોય, છુપાવતાં છુપી રહે ન તોય;

આહાર જુદા થકી ઓળખાય, મોતી મરાળો6 બગ મત્સ ખાય. ૨૩

બેસે કદી કોકિલ7 કાગ સંગે, જણાય જોતાં સરખાં જ અંગે;

ઉચ્ચાર જ્યારે મુખથી કરાય, કોકીલ ને કાગ જુદાં જણાય. ૨૪

જો કાચ કેરા કડકા અનેક, તે માંહી હીરો કદી હોય એક;

પડે પછી તે નજરે ઘણાની, હીરા તણી જોત8 રહે ન છાની. ૨૫

તપસ્વિનો વેષ નરેશ ધારે, જો ચોળીને ખાખ9 જટા વધારે;

ભલે કદી કોપિન હોય વાળી, જણાય તોયે જન ભાગ્યશાળી. ૨૬

અસંતના મંડળ માંહી સંત, બેસે જઈને કદી જ્ઞાનવંત;

જુદા જ તે આચરણે જણાય, છાના રહે તો પણ ઓળખાય. ૨૭

ચોપાઇ

આત્માનંદે છુપાવ્યો છે વેશ, પણ ધર્મ છુપે કેમ લેશ;

આચરણ જુદાં જોઈને એહ, લોકે જાણ્યા બ્રહ્મી બાવો તેહ. ૨૮

ગભરાટ ઉઠ્યો મેળે આખે, રખે નરને ગાંડા કરી નાંખે;

પછી મેળાના ધણિયે વિચારી, આત્માનંદને વાત ઉચ્ચારી. ૨૯

સંપ્રદાયથી છો તમે ન્યારા, તમે સૌની નિંદા કરનારા;

ગાંજો ભાંગ્ય પિતા નથી તમે, વળી રીત અમારી ન ગમે. ૩૦

અમે તમને નથી જ તેડાવ્યા, વણ તેડ્યા તમે કેમ આવ્યા?

હવે સામે મોઢે પાછા જાઓ, વણઅર્થે10 ફજેત ન થાઓ. ૩૧

આત્માનંદ કહે સુણો તમે, વણ તેડ્યા આવ્યા નથી અમે;

આ છે આહિર શિષ્ય અમારા, આવ્યા તે પર પત્ર તમારા. ૩૨

સગા સ્નેહિને લાવજો સાથે, તમે એવું લખ્યું હતું હાથે;

સાચા સ્નેહિ તો અમને ઠરાવ્યા, તેથી સાથે તેઓ તેડી લાવ્યા. ૩૩

મેળો વેરાશે11 ત્યારે જ જાશું, શીધું નહિ દ્યો તો ગાંઠનું ખાશું;

હવે ઝાઝું ન બોલશો તમે, નહિ માનિયે કાંઇયે અમે. ૩૪

એવું સાંભળીને ઉઠી ગયા, ગુરુ શિષ્ય ઘણા ભેળા થયા;

ઘણી ધૂળની ફાંટો ભરાવી, સ્વામી ઊપર આવી નંખાવી. ૩૫

કોઈ દૂરથી કાંકરા મારે, કોઈ તો હુરેહુરે ઉચ્ચારે;

આહિરોયે ત્યાં તરવારો તાણી, બોલ્યા આતમાનંદજી વાણી. ૩૬

કોઈ ઉપર ઘાવ જે કરશે, ગુરુદ્રોહી વચનદ્રોહી ઠરશે;

આપણે સહેવું અપમાન, ભાળી રીઝે તેથી ભગવાન. ૩૭

કહે વર્ણી અભેસિંહ રાવ, હતો આહિરોને ઉર ભાવ;

મોટા પંથિને જાણતા સારા, તેને દેખાડવાને નઠારા. ૩૮

મેળે આવ્યા હતા મહારાજ, ગુણ દોષ દેખાડવા કાજ;

ચાલ્યા આહિરો રીસાઈ જ્યારે, આત્માનંદ ચાલ્યા સંગ ત્યારે. ૩૯

અધ ગાઉ ગયો તેહ વ્રાત,12 થયો મેળા વિષે ઉતપાત;

આવ્યો વંટોળિયો ચડી એક, ઉડે ધૂળ ને પથરા અનેક. ૪૦

વાય વાયુ મહા વિકરાળ, જાણે આવ્યો પ્રલયનો કાળ;

દેરા તંબુ તે ઉડ્યા આકાશ, જાણે ઉડી પડાઈ13 ચોપાસ.14 ૪૧

ઘણા પથરા આકાશથી પડે, ભાંગ્યાં કૈંકનાં માથાં તે વડે;

વળી ભાંગિયાં કૈંકનાં અંગ, ખડતાળ ને ભાંગ્યાં મૃદંગ. ૪૨

ભાગ્યાં મંજિરા ને એકતારા, બુમો પાડે ત્યાં બાવા બિચારા;

કૈંક બાવાના ભાંગિયા કૂલા, પગ ભાંગ્યાથી કૈં થયા લૂલા. ૪૩

કૈની આંખ્યમાં ધૂળ ભરાઈ, રામકીને કે’ કહાં ગઈ માઈ?

હિંદુસ્તાની બોલે કોઈ આમ, એસા કયા હુવા ઓ મેરે રામ? ૪૪

કૈંક રામકિયો રડવડે, કૈંક બાવાનાં છોકરાં રડે;

નરનારી કરે નાસાનાસ, સૌને અંતરે ઉપજ્યો ત્રાસ. ૪૫

જ્યોત જ્યોતને ઠેકાણે રહી, પાઠપૂજા પૂરી થઈ નહી;

રાંધ્યાં ધાન થયાં ધૂળધાણી, પીવા નવ મળ્યું કૈંકને પાણી. ૪૬

ભૂખ્યા તરસ્યા ગયા લોક ભાગી, વળી બોલિયા કૈંક વૈરાગી;

બ્રહ્મી બાવો જાણે જાદુ વિદ્યા, માટે એણે કરી આ અવિદ્યા. ૪૭

આત્માનંદજી ત્યાંથી સિધાવ્યા, દેશ બાબરિયાવાડે15 આવ્યા;

કર્યો રામપરામાં વિરામ, ઘણા શિષ્ય કર્યા તેહ ઠામ. ૪૮

પૂર્વછાયો

વિચરી નાઘેર દેશમાં, આતમાનંદે ઠામોઠામ;

પોતાના શિષ્ય ઘણા કર્યા, જઈ જઈને ગામોગામ. ૪૯

રહેવાસી રાજકોટના, શેઠ માવજી ડોસો કુંભાર;

આત્માનંદને તેડવા, ગયા નાઘેર દેશ મોઝાર. ૫૦

તેડીને વળતા આવિયા, નાના મોટા માંડવા ગામ;

સાથે હરબાઈ વાલબાઈ, જુક્તાનંદ મુક્તાનંદ નામ. ૫૧

શેલડીના એક વાઢમાં, જઈ બેઠો સર્વ સમાજ;

વાઢના ધણિયે જાણિયું, આ તો બ્રહ્મી બાવો આવ્યો આજ. ૫૨

બીક લાગી એને બહુ, નાંખી ભૂરકી હરશે ભાન;

જાઓ અમારા વાઢથી, એમ કહી કર્યું અપમાન. ૫૩

આત્માનંદજી ઉચ્ચર્યા, આ છે વિશ્વપતિનો વાઢ;

બેઠા મુસાફર છે બીજા, કેમ અમને અહીંથી કાઢ્ય? ૫૪

વળી વદે ધણી વાઢનો, તમે જાદુગરા છો જરુર;

ગાંડા કરો છો લોકને, માટે આંહિ થકી જાઓ દૂર. ૫૫

આત્માનંદ ઉઠી ચાલિયા, સાથે લઈ પોતાના જન;

નીરનું નેહેરું16 આવિયું, ત્યાં કરવા રહ્યા મજ્જન.17 ૫૬

જે વાઢમાંથી નીસર્યા, તેમાં ફરતો હતો એક કો’લ;

વાઢધણી જાણતો હતો જે, સારો ઉતરશે ગોળ. ૫૭

રસ રેલાઈ ચાલિયો, જેમ કોસનો ચાલે પ્રવાહ;

કાંઈ ન ઉતરે કુંડીમાં, કરી જોયા ઉપાય અથાહ.18 ૫૮

આવિયો એક અતીત ત્યાં, જંત્રમંત્ર તણો જાણનાર;

જીભનું શોણિત19 છાંટિયું, કર્યાં ધૂપ ને ધ્યાન અપાર. ૫૯

તો પણ અર્થ સર્યો નહીં, ત્યારે અતીત બોલ્યો એહ;

જેનો તમે અપરાધ કર્યો, કોઈ મોટા પુરુષ તો તેહ. ૬૦

માંગો અનુગ્રહ એહનો, જઈ પ્રેમે કરીને પ્રણામ;

તે કરશે કરુણા ઘણી, તો જ થશે તમારું કામ. ૬૧

વાઢ તણા તે કણબિયે, પછી જઈ આત્માનંદ પાસ;

કર જોડી વિનતિ કરી, કહ્યું ટાળો અમારો ત્રાસ. ૬૨

અમે ન તમને ઓળખ્યા, આપ મોટા પુરુષ છો આજ;

જે અપરાધ અમે કર્યો, તે માફ કરો મહારાજ. ૬૩

કુંડીમાં રસ પડતો નથી, કરી જોતાં કોટિ ઉપાય;

કૃપા કરો કરુણાનિધિ, રસ કુંડી વિષે તો ભરાય. ૬૪

અવર20 માંગું એટલું, મારે ઘેર રહો ચાર માસ;

કલ્યાણ કરવા આવિયા, અને હું છું તમારો દાસ. ૬૫

આગ્રહ અતિ જોઈ એહનો, એક માસ વસ્યા તેને ઘેર;

રસ કુંડીમાં ઉતર્યો, થઈ અધિક લીલા લેર. ૬૬

આતમાનંદને ઉતરવા, તેણે જગ્યા કરાવી ત્યાંય;

કોઈક અવસરે આવીને, સ્વામી ઉતરતા તેમાંય. ૬૭

પુષ્પિતાગ્રાવૃત્ત

મહતપુરુષ અત્ર દેહધારી, વિવિધ પ્રકાર વિવેકથી વિચારી;

દુરમતિ હરિ21 આત્મજ્ઞાન દે છે, ભવજળ પાર મુમુક્ષુને કરે છે. ૬૮

 

ઇતિ શ્રીવિહારીલાલજી આચાર્યવિરચિતે હરિલીલામૃતે ચતુર્થકલશે

અચિંત્યાનંદવર્ણીન્દ્ર-અભયસિંહનૃપસંવાદે

આત્માનંદસ્વામી-ઐશ્વર્યકથનનામા પંચદશો વિશ્રામઃ ॥૧૫॥

કળશ/વિશ્રામ

ગ્રંથ વિષે

કળશ ૧ (૨૦)

કળશ ૨ (૧૮)

કળશ ૩ (૨૯)

કળશ ૪ (૩૧)

કળશ ૫ (૨૮)

કળશ ૬ (૨૯)

કળશ ૭ (૮૩)

કળશ ૮ (૬૩)

કળશ ૯ (૧૩)

કળશ ૧૦ (૨૦)

ચિત્રપ્રબંધ વિષે